Dövri cədvəl

Dövri cədvəl
Kimyəvi elementlərin dövri cədvəli kimyəvi elementlərin cədvəl formasında verilməsidir. Belə cədvəli ilk dəfə 1869-cu ildə rus kimyagəri Dimitri Mendeleyev qurub. Mendeleyev elementlərin kimyəxi xassələrinin dövr üzrə dəyişməsini əsas tututub bu cədvəli yaratmağa müəssər oldu. Cədvəl zaman keçdikcə təzələnmiş, yeni elementlər kəşf olunmuş və cədvələ əlavə olunmuş, elementlərin qarşılıqlı təsirini izah edən yeni nəzəriyyələri kəşf olunmuşdur. Dövri cədvəl indi kimya elminin (təbiət elmləridə demək olar) hüdudlarında hər yerdə işlədilir. Müasir standart cədvəl 117 elementdən ibarətdir (16 oktyabr 2006-cı ildə təstiq edilmişdir). Lakin 116-cı elementdən sonra 118-ci element tapılmışdır. 117-ci elementin yeri boş qalıb (Belə hallar olub.1 Dövri cədvəlin təqdimetmə üsulları
1.1 Standart dövri cədvəl
1.2 Cədvəlin digər təqdimetmə üsulları
1.3 Metallar və qeyri metallar
2 Yerləşdirmə
3 Kimyəvi xassələrin dövriliyi
3.1 Dövrlər və qruplar
3.2 Misallar
3.2.1 Təsirsiz qazlar
3.2.2 Hallogenlər
3.2.3 Keçid elementləri
3.2.4 Lantanoidlər və aktinoidlər
4 Dövri cədvəlin strukturu
5 Dövri cədvəlin tarixi

Dövri cədvəlin tarixi

Qədim Yunanıstanda əsas 4 elementin mövcudluğuna inam var idi: hava, od, yer, su. Bütün elementlər bu 4 elementin birləşməsindən yaranır; məsələn yer və od birləşib lavanı əmələ gətirir. Lakin bu inam ilk kimyəvi elementlərin kəşfindən sonra itdi.
Artıq XVI-XVIII əsrdə əksər elementlər tapılmışdı. Buna görədə elementlərlə işləməni sadələşdirmək üçün cədvələ ehtiyac var idi. Belə cədvəllər Kvant fizikasının inkişafı, atomun qurluşunun izzahından sonra yaradılmağa başlandı. 1829-cu ildə Alaman alimi İohan Volfanq Dobereyner triadlardan (üçlüklərdən) təşkil olunmuş dövri cədvəli qurdu. Bəzi üçlüklər:
Bəzi triadlarElement    Molyar kütlə
(q/mol)    Sıxlığı
(g/cm³)    Quotient
(cm³/mol)
Xlor    35.453    0.0032    11100
Brom    79.904    3.1028    25.8
Yod    126.90447    4.933    25.7
 
Kalsium     40.078    1.55    26.0
Stronsium    87.62    2.54    33.2
Barium    137.327    3.594    38.2


Bu cədvələ əsasən Dobereyner Triadlar qanunu təklif etdi: Tridadın ortasında yerləşən elementin atom kütləsi digər iki elementin atom kütlələrinin cəminin yarısına bərabərdir. Bu qanun təkmilləşdirən İngilis kimyagəri John Newland 1865-ci ildə oktavlar qanununu kəşf etdi. Nəhayət 1869-cu ildə Rus Kimyagəri Dimitri İvanoviç Mendeleyev və ondan 4 ay sonra Julius Lothar Meyer elementlırin dövri cədvəlini qurdular. Bu cədvəldəki qanuna uyğunluqlara əsasən gələcəkdə tapılacaq elementlərin atom kütlələrini, elektronların sayını və s parametrlərini tapmaq olar.