"NUR" Uşaq və Gənclərin İctimai Birliyi: Xalq hərəkatı. "Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında" Konstitusiya Aktının qəbul olunması

Xalq hərəkatı. "Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi
haqqında" Konstitusiya Aktının qəbul olunması
================================================================================
admin on 24 December, 2009 
 
Uzun illər əsarətə, var-dövlətinin talanmasına, milli və dini
hisslərinin təhqir olunmasına, hüquqlarının tapdalanmasına dözmüş
xalqın səbir kasası artıq dolmuşdu. Köhnə idarəçilik mexanizminin
dağıdılması, yeni mexanizmin isə hələ yaradılmaması ilə əlaqədar
imperiyanın düşdüyü ümumi böhran gündən-günə dərinləşirdi. Xalqın
güzəranı pisləşirdi. Belə bir şəraitdə SSRİ-nin dağılma prosesinin
qarşısını almaq üçün mərkəzçi qüvvələr milli münaqişələri daha
da qızışdırır, antitürk, antiislam siyasətini genişləndirirdilər.
Azərbaycan mühüm coğrafi-siyasi məkanda yerləşdiyindən, imperiyanın
türk xalqları ilə Türkiyə arasında körpü olduğundan əsas zərbə
hədəfi olmuşdu. Ermənistanda və Dağlıq Qarabağda azərbaycanlıların
soyqırımını törətmək, Azərbaycanı parçalamaq, bu yolla bütün
Qafqazda ağalığı saxlamaq siyasəti həyata keçirilirdi. Bu siyasət
Azərbaycanda xalq hərəkatının yüksəlməsinə güclü təkan verdi.
Xalq Azərbaycanı parçalamaq cəhdlərinə, ermənilərin Dağlıq
Qara-bağın Ermənistana verilməsi tələblərinə qarşı münasibətini
əvvəllər Mərkəzi Komitəyə, rəhbərlərə etiraz teleqramları,
məktublar göndərməklə, imzalar toplamaqla bildirirdi. Daha sonra kütləvi
çıxışlar başlandı. İlk etiraz mitinqi 1988-ci il fevralın 19-da Bakıda
keçirildi. Martın 16-da Azərbaycan Elmlər Akademiyasında etiraz mitinqi
oldu. Ermənistanda azərbaycanlıların soyqırımının kütləvi hal
almasına qarşı mayın 16-da universitetin qarşısında "Yurd"
təşkilatının fəal iştirakı ilə böyük mitinq oldu. Mitinqçilər
şəhərin baş meydanına - Lenin adına meydana (indiki "Azadlıq")
toplandılar. Burada davam edən mitinqdə görkəmli ziyalılar çıxış
edərək xalqı, rəhbərləri respublikanın hüquqlarını müdafiə etməyə
çağırdılar. Mitinqçilər mərkəzdən və respublika rəhbərliyindən
erməni millətçilərinin azğın hərəkətlərinə qəti cavab tələb
edirdilər. Respublikanın başqa şəhərlərində də mitinqlər keçirilirdi.
Ermənipərəst Moskvada sözü keçməyən respublika rəhbərliyi xalqın
ciddi narazılığını nümayiş etdirib ağalarına təsir göstərmək
istəyirdi və belə mitinqlərin keçirilmə-sinə mane olmurdu. Lakin
kortəbii etiraz hərəkatının böyüyüb bu milli münaqişəni törədən
rejimə, onun respublikadakı canişininə qarşı ümum-xalq hərəkatına
çevrilməsinə yol verməməyə çalışırdı.
Moskva 1988-ci ilin mayında Azərbaycandakı canişinini dəyişdirib, xalqın
psixologiyasını, adət ənənələrini, köklü maraqlarını yaxşı
bilməyən Əbdürrəhman Vəzirovu qəsdən hakimiyyətə gətirmişdi.
Noyabrın 15-də Bakıda Universitetin qarşısında, səhəri gün Elmlər
Akademiyasının böyük dairəvi zalında və M. Ə. Sabir adına bağda "Yurd"
təşkilatının təşəbbüsü ilə mitinqlər keçirildi. Xalq hərəkatının
kortəbii mərhələsinin ən yüksək dövrü noyabrın 17-dən başlandı.
Həmin gün səhər Universitet, Akademiya, Politexnik, İqtisad institutları
qarşısından nümayişçi dəstələr milisin canlı maneələrini yararaq M.
Ə. Sabir adına bağa, oradan isə "Azadlıq" meydanına gəldilər. Meydanda
mitinqçilərin tələbləri oxundu. Ermənistanın Azərbaycana qarşı
təcavüzünün dayandırılması, Dağlıq Qarabağda antiazərbaycan siyasəti
yeridən qurumun ləğv edilməsi, əks təqdirdə Ermənistana qarşı iqtisadi
sanksiyalar həyata keçirilməsi, Azərbaycandan olan deputatların SSRİ Ali
Sovetinin sessiyasında Ermənistanın təcavüzü ilə əlaqədar məsələ
qaldırması başlıca tələblər idi. Bu tələblər Azərbaycan
rəhbərliyini qane edirdi. Axşam hökumət nümayəndələri mitinqi
dayandırmağı tələb etdikdə mitinqçilər tələblər yerinə
yetirilməyincə meydanı tərk etməyəcəklərini bildirdilər. Meydanda
liderliyi leytenant Şmidt (indiki Səttərxan) adına zavodun gənc fəhləsi
Nemət Pənahov ələ aldı. Burada "Moskvanın fitnələri", "Suverenlik",
"Azadlıq" sözləri eşidilməyə başlandı. Bundan Moskvaya təzyiq edib
respublikada hakimiyyəti ələ keçirmək istəyən qüvvələr istifadə
etməyə çalışırdılar. Bakının bəzi rayonlarında vəziyyət qəsdən
gərginləşdirilir, xuliqanlıq hərəkətləri törədilirdi. Naxçıvanda
dövlət orqanlarının binasına hücum edilmişdi. Gəncədə əhali ilə ordu
arasında qanlı toqquşma baş vermiş, 160 nəfər yaralanmış, üç əsgər
və bir uşaq öldürülmüşdü. Bunları bəhanə edərək hökumət noyabrın
24-də Bakı, Naxçıvan və Gəncə şəhərlərində xüsusi vəziyyət və
komendant saatı tətbiq etdi.
Buna baxmayaraq, xalqın mübarizə ruhu daha da artdı. Nümayişçilər
Meydana Azərbaycan SSR-in oraq-çəkicli bayrağı ilə gəlmişdi, burada isə
1918-1920-ci illərdə mövcud olmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin
üçrəngli, ay-ulduzlu bayrağı qaldırıldı. Hər gün yüz minlərlə adam
küçələri qapayan tankların, əsgərlərin arasından keçərək səngimək
bilməyən Meydana axışırdı. Çox vaxt mitinqçilərin sayı milyona
çatırdı. Gecələr Meydanda qalanmış tonqalların kənarında minlərlə
adam qalırdı.
Artıq xalq mitinqlə mümkün olan nəticəni əldə etmişdi. İndi
təşkilatlan-maq, mübarizəni başqa demokratik vasitələrlə davam etdirmək
lazım idi. Lakin o vaxt respublika rəhbərliyinin səriştəsizliyi və
satqınlığı, habelə xalq hərəkatına salınmış nifaq nəticəsində
ümumxalq maraqlarını müdafiə etmək və Moskvanın məkrli siyasətinə
qarşı milli birlik nümayiş etdirmək mümkün olmadı.
Mitinqçilərin sayı getdikcə azalır, Meydanın mühasirə həlqəsi
daralırdı. Dekabrın 3-də mitinqçilərdən Meydanı tərk etmək tələb
olundu. Mitinqçilərin çoxu dağıldı. Dekabrın 4-də gecə hərbçilər
hücum edib Meydanı zorla boşaltdılar, burada gecələyən mitinqçiləri
həbs etdilər.
Meydan dağıdıldıqdan sonra bir neçə gün Bakıda və respublikanın başqa
şəhərlərində etiraz tətili və nümayişlər keçirildi. Həmin günlər
təkcə Bakıda 14,5 min fəhlə və qulluqçu tətil etmişdi. Astarada yerli
əhali etiraz əlaməti olaraq şose yolunu kəsmiş, yüklərin daşınmasına
mane olmuşdu.
Meydan xalq hərəkatının birinci - kortəbii mərhələsinin zirvəsi idi.
Meydan xalqda özünə inam yaratdı, ona ümummilli mənafe uğrunda
birləşmək bacarığı aşıladı. Xalq artıq təşkilatlanmağın, vahid
cəbhədə birləşməyin vacibliyini dərk etdi.
Xalq başa düşdü ki, Moskvanın təyin etdiyi respublika rəhbərləri onun
mənafeyini müdafiə etmir. Xalqın mənafeyini yalnız özünün hakimiyyətə
gətirdiyi rəhbər müdafiə edə bilər. Bununla yanaşı, hansı yolla olursa
olsun, xalqın etimadını qazanıb hakimiyyət iştahasına düşənlər
çoxaldı.
Respublikanın nüfuzlu, tanınmış ziyalılarının xalq hərəkatına
rəhbərlik etməsinə yol verməmək üçün hakim dairələr, xüsusi
idarələr dəridən-qabıqdan çıxır, xalqın labüd təşkilatlanmasının
siyasi təcrübəsi və səbatı nisbətən az olan şəxslərin ətrafında
baş verməsinə şərait yaradırdılar.
Siyasi fəaliyyət təcrübəsi olanlar, xüsusən görkəmli siyasətçi,
dövlət xadimi Heydər Əliyev ciddi təqib olunur, onun və
tərəfdarlarının xalqla birləşməsinə hər vəchlə maneçilik
törədilirdi. Xalq Azərbaycanın üzləşdiyi ciddi problemləri həll
etməyə qadir siyasətçinin Heydər Əliyev olduğunu görür və onun
yenidən respublika rəhbərliyinə qayıtmasını arzulayırdı. Minlərlə
adam mitinq və nümayişlərə, xüsusən münaqişə zonasında və ətraf
rayonlarda, Heydər Əliyevin portretləri ilə çıxırdılar. Təkcə Yevlax
şəhərində 1988-ci ildə vətənpərvər gənclərin təşkil etdiyi
nümayiş və izdihamlı mitinqdə 20 minədək adam iştirak etmişdi.
Nümayişçilər Heydər Əliyevin yenidən hakimiyyətə qaytarılmasını
tələb edirdilər. Belə nümayiş və mitinqlər iqtidarı, onun moskvalı
ağalarını çox narahat edirdi. Xalq Azərbaycanın SSRİ daxilində iqtisadi
və mədəni suverenliyi uğrunda mübarizə aparır, qanunlara hörmət
olunmasını tələb edirdi.
1989-cu il iyunun 16-da Bakıda AXC-nin təsis konfransı keçirildi. Konfransda
Cəbhənin Proqram və Nizamnaməsi qəbul olundu. Əbülfəz Əliyev AXC-nin
sədri oldu.
AXC geniş sosial bazaya malik idi, siyasətdə radikal, liberal, həm də
barışdırıcı mövqe tutanları birləşdirirdi. Cəbhə demokratik
mərkəziyyət prinsipindən imtina etmişdi. Yuxarı təşkilatların
qərarları üzvlər üçün yalnız məsləhət xarakteri daşıyır,
tədbirlərdə iştirak könüllü sayılırdı. Cəbhə daxilində plüralizm,
ən müxtəlif fraksiyaların yaradılması nəzərdə tutulurdu. AXC sədri
təmsilçilik funksiyası daşıyırdı, onun hətta səs vermək hüququ yox
idi. Hələ demokratiya mədəniyyəti olmayan cəmiyyətdə belə bir ifrat
demokratik nizamnamə ilə çox mürəkkəb siyasi şəraitdə xalqa rəhbərlik
edə biləcək güclü təşkilat yaratmaq mümkün deyildi. Yuxarı
dairələrdə hakimiyyət uğrunda mübarizə aparan qüvvələr bundan
məharətlə istifadə edərək, "öz adamlarını", xüsusi idarə agentlərini
bu təşkilata yerləşdirdilər. Respublikada fövqəladə vəziyyət
şəraitində iyun-sentyabr aylarında keçirilən kütləvi mitinq və
tətillər "yuxarılarda" hakimiyyətə gəlmək istəyənlərin ssenariləri
üzrə baş vermişdi.
İmperiya sadiq əlaltısı Vəzirovun əli ilə hərəkatı boğmağa
çalışırdı. Tələbələrin kütləvi mitinqlərdə mütəşəkkil
iştirakının qarşısını almaq üçün dərslərin başlanması oktyabrın
2-ə keçirilmişdi.
Sentyabrın 2-də respublikanın, demək olar ki, bütün şəhərlərində
izdihamlı mitinqlər təşkil olundu. İki gün sonra ümummilli tətil
başlandı. Bakıda şəhərin normal həyat fəaliyyətini təmin edən
müəssisə və texnoloji rejimi işi dayandırmağa yol verməyən neftayırma
qurğularından başqa bütün müəssisələr, habelə dəmiryolçular tətilə
qoşuldu. Ayın 5-də Şimali Qafqaz dəmir yolunda hərəkət tam dayandı,
imperiyanın cənub rayonlarının təsərrüfatına böyük ziyan dəydi.
Təkcə Azərbaycan sənayesində 13 milyon manatlıq məhsul istehsal
olunmadı. Sentyabrın 6-da mitinqçilər öz tələblərinə respublika
rəhbərliyinə "istefa" tələbini də əlavə etdilər. Bundan sonra AXC və
Azərbaycan KP MK arasında danışıqlar başlandı. Tələblərin
ödəniləcəyi barədə razılıq əldə olundu. AXC və Azərbaycan KP MK
arasında saziş protokolu imzalandı. Sentyabrın 15-də Azərbaycan SSR Ali
Sovetinin növbədənkənar sessiyası çağırıldı. Sessiya DQMV XİK-in
ləğvi, Azərbaycan SSR Konstitusiyasına respublikanın sərhədlərinin
yalnız ümumxalq referendumu yolu ilə dəyişdirilə bilməsini nəzərdə
tutan dəyişikliklər edilməsi, suverenlik, vətəndaşlıq və iqtisadi
müstəqillik haqqında qanun layihələrinin geniş müzakirəyə verilməsi
haqqında qərarlar qəbul etdi.
Suverenlik haqqında qanun layihəsinin ümumxalq müzakirəsi keçirildi.
Qanuna respublikada Azərbaycan SSR qanunlarının ittifaq qanunlarından
üstünlüyü və onun SSRİ tərkibindən çıxmaq reqlamenti haqqında mühüm
bəndlər daxil edildi. Ali Sovetin sentyabrın 23-də öz işini davam etdirən
növbədənkənar sessiyası "Azərbaycan SSR-in suverenliyi haqqında"
Konstitusiya qanunu qəbul etdi. Bu, xalqda qələbə əhval-ruhiyyəsi
yaratdı. Noyabrın 25-də keçirilən mitinq və burada ümumi tətil elan
olunması Moskvanı DQMV Xüsusi İdarə Komitəsini ləğv etməyə məcbur
etdi. Noyabrın 28-də bu komitə buraxıldı.
Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti 1989-cu il oktyabrın 5-də AXC-ni rəsmi
qeydə aldı. AXC-nin bu vaxta qədər buraxılan bülleteni əvəzinə
dekabrın 4-də "Azadlıq" qəzeti kütləvi tirajla nəşr olunmağa başladı.
Azərbaycan Xalq Cəbhəsi artıq kütləvi təşkilata çevrilmişdi. Onun
sıralarında 300 minə qədər üzv və tərəfdar birləşmişdi.
Azərbaycan Xalq Cəbhəsi real siyasi qüvvə idi. Onun qarşıdakı
seçkilərdə (mart ayında keçirilməsi nəzərdə tutulurdu) qələbə
çalaraq hakimiyyətə gələcəyinə şübhə yox idi. Sosioloqların fikrincə
seçkilərdə AXC səslərin 80-90 faizini toplaya bilərdi. Xalq Cəbhəsinin
hakimiyyətə gəlməsi suverenlik haqqında Azərbaycan SSR qanununa ardıcıl
əməl olunması, ən başlıcası, respublikanın öz qanunlarının SSRİ
qanunlarından üstünlüyünün, iqtisadi müstəqilliyinin təmin edilməsi
demək olardı. 1989-cu ilin payızından başlayaraq AXC liderlərinin
türkçülüyə meyllərini açıq ifadə etmələri də Moskvanı çox ciddi
narahat edirdi. Mərkəz belə bir təşkilatın hakimiyyətə gəlməsinə heç
vəchlə razı ola bilməzdi. SSRİ Ali Soveti İttifaq Sovetinin sədri Y.
Primakov Əbülfəz Elçibəyə verdiyi "Sizin məqsədiniz nədir?" sualına
"demokratik seçkilər aparmaq" cavabı aldıqda demişdi: "Bundan sonra Sovet
İttifaqından ayrılmağa bir pillə qalır". Buna görə də, liderləri
"radikallar"a və "liberallar"a bölüb xalq hərəkatını daxildən
parçalamaq, seçkiləri fövqəladə vəziyyət, komendant saatı şəraitində
keçirməklə yenə kommunistlərin qalib gəlməsinə nail olmaq üçün
məkrli siyasət aparılırdı. Əsas vasitə xalqı radikallaşdırmaq, bəzi
güzəştlərlə onu zorakı hərəkətlərə şirnikdirmək idi. Ə. Vəzirov
AXC rəhbərləri ilə görüşündə açıqca demişdi: "Gücünüzü
göstərin, sizinlə hesablaşaq". AXC İdarə Heyətində hakimiyyət uğrunda
mübarizə aparan radikallar bu "tələyə" düşdülər. AXC Məclisinin
birinci sessiyasında (27-28 oktyabr 1989-cu il) cəbhə daxilində "radikallar"
və "liberallar" arasında ixtilaf bütün barışmazlığı ilə üzə
çıxdı. "Radikallar" AXC İdarə Heyətinin "liberal" üzvlərini
təslimçilikdə, xalqa xəyanətdə, qətiyyətsizlikdə təqsirləndirdilər.
Onlar AXC-nin yeni rəhbər orqanları seçiləcək fövqəladə konfransının
keçirilməsini tələb etdilər. Xalq Cəbhəsinin bütövlüyünü qoruyub
saxlamaq üçün liberallar müəyyən güzəştlərə getməyə məcbur
oldular. 1989-cu il dekabrın 9-da AXC müşavirəsində İdarə Heyəti
buraxıldı. Onun səlahiyyətini yerinə yetirən əsasən radikallardan
ibarət müvəqqəti təşkilat qrupu seçildi. Bu, radikalları daha da
fəallaşdırdı. Bir çox bölgələrdə əsl ikihakimiyyətlilik
yaranmışdı: Kommunist Partiyasının və Xalq Cəbhəsinin hakimiyyəti. AXC
təşkilatlarında dövlət funksiyalarını yerinə yetirən strukturlar
meydana gəlirdi.
1989-cu il dekabrın 8-dən Cəlilabadda fasiləsiz mitinqlər, tətillər
başlandı. İnzibati orqan işçiləri xalqa silah qaldırmadı, onun
tərəfinə keçdi. Vəziyyəti "nizama salmaq üçün" dekabrın 27-də rayona
gətirilən milis dəstələri həbslər keçirməyə başladı. Qəzəblənmiş
əhali hücum edib rayon partiya komitəsinin, milisin binalarmı dağıtdı,
rəhbərləri döyüb qovdu. Toqquşmalarda 150-dən çox adam yaralanmışdı.
Dekabrın 29-da burada "xalq hökuməti" fəaliyyətə başladı. Müvəqqəti
təşkilat komitəsi və Milli müdafiə şurası yaradıldı.
Başqa rayonlarda hadisələr əsasən dinc yolla inkişaf edirdi. Sabirabad,
Ağcabədi və Naxçıvanda hakimiyyət orqanları Xalq Cəbhəsi ilə
kompromisə gedərək, idarəetmə məsələlərində bəzi problemlərin
müştərək həllinə nail ola bildi, qarşıdurmanın güclənməsinə, qan
tökülməsinə yol vermədi. 1989-cu ilin noyabr-dekabr aylarında Sabirabad
və Ağca-bədi rayonlarında xalq hərəkatı rayon partiya komitələri
birinci katiblərinin istefası ilə nəticələndi. Naxçıvan MSSR-də də
belə oldu.
Xalq Cənubi Azərbaycanda - İran İslam Respublikasında yaşayan qan
qardaşları, qohumları ilə mədəni və iqtisadi əlaqələrin,
gediş-gəlişin bərpa olunması tələbi ilə dəfələrlə rəhbər orqanlara
müraciət etmişdi. İkiyə bölünmüş xalqın bu təbii arzusunun boy
atmasına dünyada ayrı salınmış xalqların rəğbətlə qarşılanan
birləşmə hərəkatı, Avropada Berlin divarının sökülməsi də mühüm
təsir etmişdi.
Naxçıvan MSSR kimi aztorpaqlı ərazidə xeyli münbit torpaq sahəsi
sərhədlə tikanlı məftillər arasında qalmışdı. Bu zonadakı qədim
qəbiristanlığa və ziyarətgahlara da getmək mümkün deyildi. Lakin
vəziyyəti düzgün qiymətləndirməyən rəhbər dairələr tədbir
görməyə tələsmirdilər.
1989-cu ilin dekabrında Naxçıvan MSSR-də sərhəd boyu 9 minə qədər adam
toplanmış, çadırlar qurulmuş, tonqallar yandırılmışdı. Xalq cəbhəsi
dekabrın 23-də sərhəd dəstəsinin komandirinə ultimatum göndərib
dekabrın 31-dək sərhəddən adamların müəyyən qaydalarla keç-məsinə,
cənublu qan qardaşları ilə əlaqə saxlanmasına imkan yaratmasını tələb
etdi. Lakin razılıq əldə edilmədi.
İmperiya azadlıq əldə etmək istəyən xalqa divan tutmağa
hazırlaşırdı. Sərhədlərin pozulması bəhanəsi də onun
planlaşdırdığı qanlı qırğına bəraət qazandıra bilərdi. Buna görə
də sərhədçilərə adamlara müqavimət göstərməmək əmri verilmişdi.
Dekabrın 31-də saat 13-də Araz çayı boyu 137 km Sovet-İran sərhədində
həyəcanlar başladı. Sərhəd qurğuları dağıdıldı. Hər iki tərəfdən
sər-hədə toplaşanlar Arazı keçib görüşdülər. 1990-cı il yanvarın
7-də isə SSRİ-Türkiyə sərhədində həyəcanlar oldu. Yanvarın 18-də
Biləsuvar və Cəlil-abad rayonlarında sərhəd qurğuları dağıdıldı.
Əhali cənublu qan qardaşları ilə görüşdü.
1990-cı il yanvarın 11-də gecə Lənkəranda rayon partiya komitəsi, daxili
işlər şöbəsi, rabitə qovşağı, mətbəə və digər dövlət
müəssisələri mühasirə olundu, partiya komitəsinin, hakimiyyət
orqanlarının fəaliyyəti dayandırıldı. Müvəqqəti müdafiə komitəsi
təsis olundu. Yanvarın 12-də xalqa divan tutmaq üçün mexanikləşdirilmiş
hərbi hissələr Lənkərana göndərildi. Lakin qonşu Salyan, Sabirabad,
Kürdəmir rayonlarında əhali qoşun keçəcək yolda canlı sipər yaratdı.
SSRİ-ni labüd iflasdan iqtisadi və siyasi islahatlarla xilas etmək,
xalqları bir-birinə qarşı qoymaqla mərkəzdənqaçan qüvvələri
zəiflətmək üçün "yenidənqurma" müəlliflərinin həyata keçirdiyi
tədbirlər səmərəli olmadı. Əksinə, bu, imperiyada ümumi böhranı,
ittifaqın dağılma prosesini sürətləndirdi. Milli ucqarlarda müstəmləkə
boyunduruğuna qarşı mübarizə aparan qüvvələr daha da yetkinləşdi.
Azərbaycan xalqı "Qanlı Yanvar"dan böyük dərs aldı, fövqəladə
vəziyyət şəraitində partizan müharibəsi aparmaq kimi avantürist
çağırışları rədd etdi, qarşıya mövcud reallıqlar daxilində həll
edilməsi mümkün olan məsələlər qoymağa, mübarizəni dinc siyasi
vasitələrlə davam etdirməyə başladı. Mütəşəkkil şəkildə qırx
günlük ümumrespublika etiraz tətili keçirildi. Kənd əhalisinin yaxından
köməyi ilə tətil edən fəhlələrə müntəzəm maddi və mənəvi yardım
göstərildi. Tətil imperiyaya yarım milyard rubl-dan çox iqtisadi ziyan
vurdu.
Lakin tarixin bu məsuliyyətli dövründə AXC artıq xalqa rəhbərlik edə
bilmədi. Onun siyasi cəhətdən uzaqgörməyən və öz ambisiyalarından
çıxış edən bəzi liderləri qarşıdakı parlament seçkilərində yer
almaq üçün iqtidarla razılığa gəldilər. Belə ki, bir qrup ziyalının
"75-lərin bəyanatı" adlı müraciətindən "təsirlənən" iqtidar və AXC
liderləri mayın ortalarında görüşüb Məşvərət Şurası yaratdılar.
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin sessiyası mayın 19-da, Məşvərət Şurasında
əvvəlcədən əldə olunmuş razılığa əsasən, prezident vəzifəsi təsis
etdi və Ayaz Mütəllibovu bu vəzifəyə seçdi.
İqtidar da bir sıra güzəştlərə getdi. Demokratlara qarşıdakı
seçkilərdə deputat yerləri vəd olundu. 21 may tarixli fərman ilə 28 may
1918-ci il Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yarandığı gün Azərbaycan
dövlətçiliyinin bərpası günü elan edildi. Həmin gün demokratik
qüvvələr Azərbaycan Respublikasının üçrəngli bayrağını keçmiş
Azərbaycan parlamenti binası üzərində yenidən qaldırdılar. Fövqəladə
vəziyyət olsa da, Bakıda, habelə Gəncədə və respublikanın başqa
şəhərlərində 28 may münasibəti ilə mitinqlər, nümayişlər keçirildi.
Lakin bütün bu nümayişkaranə tədbirlərə baxmayaraq, Azərbaycan xalqı
Xalq Cəbhəsi liderlərinin qeyri-ardıcıl mövqeyini görüb onlardan
uzaqlaşdı. Tezliklə bu təşkilatın üzvlərinin sayı 3 dəfəyə qədər
azaldı. Xalqın böyük bir hissəsi bütün ümidini Heydər Əliyevə
bağlamışdı. Azadlıq uğrunda xalq hərəkatının əsl lideri Heydər
Əliyev idi.
Qanlı Yanvar hadisələrindən sonra xalqın öz qüdrətli rəhbəri ilə
birləşəcəyindən qorxan imperiya Heydər Əliyevə qarşı repressiya
planları hazırladı və həyata keçirməyə çalışdı. Respublika
rəhbərləri də hər vəchlə onun Azərbaycana qayıtmasına mane olurdular.
Tarixin bu məsuliyyətli və çətin, lakin şərəfli dövründə xalqı ilə
olmağı, ona kömək etməyi vacib bilən Heydər Əliyev 1990-cı il iyulun
20-də Bakıya gəldi. Xalq bu gəlişi böyük ümid və ruh yüksəkliyi ilə
gözləyirdi. Lakin iqtidar, ondan hakimiyyət bölgüsü gözləyən sol
müxalif qüvvələr Heydər Əliyevin Bakıda qalmasına hər cür maneə
törətdilər və o, doğma diyarı olan Naxçıvana getməli oldu. Heydər
Əliyev iyulun 22-də Naxçıvanın "Azadlıq" meydanında 80 mindən çox
adamın iştirakı ilə keçirilən izdihamlı mitinqdə çıxış etdi. Xalqın
nümayəndələri ilə görüşlər keçirdi. Heydər Əliyev xalqı, azadlıq,
müstəqillik uğrunda sonacan mübariz olmağa çağırırdı.
İyul ayından Azərbaycan SSR xalq deputatları və yerli xalq deputatları
Sovetləri deputatları seçkiləri üzrə seçki kampaniyası başlandı.
İyulun 28-də respublika demokratik qüvvələrinin forumu keçirildi, 20-dən
artıq ictimai təşkilatın iştirak etdiyi demokratik blok ("Demblok")
yaradıldı. Seçki komissiyalarına cəbhənin və başqa ictimai
təşkilatların nümayəndələri də salındı. Seçkilər alternativ əsasda
keçirilirdi. 360 Azərbaycan SSR xalq deputatı mandatını almağa 1200
nəfər namizəd irəli sürülmüşdü. Seçkilər sentyabrın 30-da
keçirildi. Bəzi dairələrdə oktyabrın 14-də və dekabrın 16-da təkrar
seçkilər oldu. Kommunistlərin qüvvələri səfərbər etməsi, habelə
fövqəladə vəziyyət, repressiyalar seçkilərin nəticəsinə ciddi təsir
göstərdi. Azad və ədalətli rəqabət təşkil etmək mümkün olmadı.
Qeyri-demokratik olan seçki qanununun özünü də rəhbər dairələr
biabırçı şəkildə pozurdular. Bu yolla onlar seçkilərin nəticələrini
saxtalaşdırıb parlamentdə yerlərin çoxunu kommunistlərə verdilər.
"Demblok"un cəmi 30 nümayəndəsi xalq deputatı seçildi.
İqtidarın və Xalq Cəbhəsi liderlərinin başı hakimiyyət, vəzifə
uğrunda mübarizəyə qarışdığı bir vaxtda Heydər Əliyev Naxçıvandan
Azərbaycan xalqının azadlıq, müstəqillik uğrunda mübarizəsinə
rəhbərlik edirdi. O, Azərbaycan SSR və Naxçıvan MSSR Ali Sovetlərinə
deputat seçildi. Heydər Əliyev müdrik, uzaqgörən siyasəti ilə xalqın
azadlıq mübarizəsini istiqamətləndirdi. 1990-cı il noyabrın 17-də
Naxçıvan parlamentinin onun sədrliyi ilə keçirilən sessiyası Muxtar
Respublikanın adından "sovet sosialist" sözlərinin götürülməsi,
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli, aypara və səkkizguşəli ulduz
nişanlı bayrağının dövlət bayrağı kimi qəbul edilməsi və bu barədə
Azərbaycan parlamenti qarşısında qanunvericilik təşəbbüsü qaydasında
məsələ qaldırılması haqqında tarixi qərarlar qəbul etdi. Naxçıvan MR
Ali Məclisi 1990-cı il noyabrın 21-də 20 yanvar hadisəsinə düzgün siyasi
qiymət verdi, bu qanlı hadisədə SSRİ rəhbərliyi ilə yanaşı respublika
rəhbərləri Vəzirovun, Mütəllibovun və b. günahkar olduqlarını qeyd
etdi, xalqa kimlərin ona rəhbərlik etmək istədiyini göstərdi.
Heydər Əliyev Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 1991-ci il fevralın 5-də
açılmış sessiyasındakı çıxışında mövcud siyasi vəziyyəti əhatəli
təhlil etdi, böhranın, habelə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin
səbəblərini, SSRİ və respublika rəhbərlərinin yol verdiyi ciddi
qüsurları və onları aradan qaldırmağın, təcavüzkar Ermənistana qarşı
müdafiə mövqeyindən çıxıb birlikdə mübarizə aparmağın vacibliyini
qeyd etdi. Onun çağırışını hakim dairələr qulaqardına vursa da, xalq
ruh yüksəkliyi ilə qarşıladı. Naxçıvanda həyata keçirilən demokratik
tədbirlər bütün Azərbaycana nümunə olmuşdu. 1991-ci il fevralın 5-də
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin sessiyası demokratik qüvvələrin tələbi ilə
bir sıra tarixi qərarlar qəbul etdi. Dövlətin adı dəyişdirilərək
"Azərbaycan Respublikası" adlandırıldı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin
bayrağı dövlət bayrağı kimi təsdiq olundu.
Kommunist rejiminin süqutu. Azərbaycan Respublikasının dövlət
müstəqilliyinin bərpası. Respublikada kommunist rejimi hələ yaşayırdı.
Lakin onun arxalandığı partiya artıq daxildən parçalanmağa
başlamışdı. 1990-cı ilin əvvəllərindən SSRİ Konstitusiyasının 6-cı
maddəsini ləğv etmək şüarı altında demokratik hərəkatın
genişləndiyi vaxt partiya daxilində müxtəlif cərəyanlar əmələ
gəlmişdi. Azərbaycanın rəhbər kommunistləri, demək olar ki, "Sov.
İKP-də demokratik platforma"nın mövqeyində dururdular. "Demokratik
platforma" kommunizmə çatmaq üçün inzibati-amirliyin tədricən demokratik
metodlarla əvəz olunmasını vacib bilirdi. Lakin respublika kommunistləri
içərisində SSRİ-də qurulmuş eybəcər cəmiyyətin sosializmlə heç bir
əlaqəsi olmadığını bildirən, marksizm mənbələrindən öyrənməyə
qayıtmağa təkid edən "Sov. İKP-də marksist platforması" mövqeyində
dayananlar da var idi. Hətta onların bir qrupu hələ 1989-cu ilin yayında
təşkilatlanmış, "Hümmət" adlı dərgi buraxaraq öz məqsədlərini elan
etmişdilər. Bu qrup idarəçilikdə yol verdikləri ciddi qüsurlara -
rüşvətxorluğa, yerliçiliyə, cəmiyyəti böhrana saldıqlarına görə
kommunist rəhbərləri tənqid edir, bütün kommunistləri xalqın xoşbəxt
gələcəyi uğrunda mübarizə aparmağa çağırırdı.
Hakimiyyəti əlində saxlamağa çalışan Qorbaçov "mühafizəkarlar"ı bir
növ neytrallaşdırmaq, hakim dairələrdə mübarizəni səngitmək üçün
"SSRİ-nin taleyi" məsələsini ortaya atdı. Azərbaycanda demokratik
qüvvələr, öncə Heydər Əliyev milli respublikaların
müstəqilləşməsinin qarşısını almağa yönəlmiş bu siyasəti ifşa
etdi, xalqı SSRİ-nin saxlanmasına münasibət üzrə referendumda iştirak
etməməyə çağırdı. Lakin 1991-ci il fevralın 5-də Azərbaycan
parlamentində "demblok"un ciddi təkidli etirazına baxmayaraq, kommunistlər
birləşib SSRİ-nin saxlanmasına münasibət üzrə ümumittifaq
referendumunda Azərbaycanın iştirak etməsi haqqında qərar qəbul etdilər.
Ermənistanın boykot etdiyi referendumda Azərbaycanın iştirak etməsini
Ermənistan- Azərbaycan münaqişəsində Moskvanın mövqeyinin ikincinin
xeyrinə dəyişəcəyinə ümid də bu nəticəyə az təsir göstərməmişdi.
Referenduma qanunla nəzərdə tutulmuş iki ay əvəzinə cəmi on gün
hazırlıq görüldü. Demokratik qüvvələr fövqəladə vəziyyət
şəraitində bu üzdəniraq "ümumxalq səsverməsini" boykot etdi. Naxçıvan
MR əhalisi referendumda iştirak etmədi. Referendum martın 17-də keçirildi.
Nəticələr saxtalaşdırıldı, guya səsvermədə iştirak edənlərin 95
faizi SSRİ-nin saxlanılması lehinə olmuşdular.
Aprelin sonlarında SSRİ prezidenti və referendumda iştirak etmiş 9
respublikanın yüksək vəzifəli şəxsləri Moskva yaxınlığında
Novo-Oqaryovodakı prezident iqamətgahında tezliklə yeni ittifaq müqaviləsi
bağlanacağı haqqında niyyət protokolu imzaladılar. Təqdim olunan
müqavilə layihəsi kompromis xarakterli idi. Müqavilə bağlanandan sonra
altı aydan gec olmayaraq ittifaq orqanlarına yeni seçkilər keçirilməsi və
bu yolla rəqiblərin siyasi hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması nəzərdə
tutulurdu. Moskva may-iyun aylarında Goranboyda erməni quldurlarına köməyi
azaltmaqla həm Ermənistanı "cəzalandırdı", həm də Mütəllibov rejimini
bir qədər populyarlaşdıra bildi. Bundan istifadə edən prezident mövqeyini
möhkəmləndirmək üçün ümumxalq prezident seçkilərinə getməyi qərara
aldı. Seçkilər sentyabrın 8-ə təyin olundu.
Heydər Əliyev imperiyanın qorunub saxlamasına çalışan qüvvələrə, ilk
növbədə Kommunist Partiyasına və Sovet dövlətinə açıq etirazını
bildirdi, onların riyakar siyasətini ifşa etdi, 1991-ci il iyulun 19-da
Kommunist Partiyasından çıxdı. O, SSRİ Nazirlər Kabineti partiya
təşkilatına ərizəsində qeyd edirdi: "Azərbaycanın dövlət suverenliyi,
ərazi bütövlüyü konstitusiyaya zidd olaraq kobud şəkildə pozulub.
Ermənistanla Azərbaycan arasında elan edilməmiş müharibə gedir... bütün
bunlar "humanist ideologiyalı" Sovet dövləti üçün adi haldır". Xalq
imperiyanın bərpası üçün cəhdlərə onun bu qəti etirazını razılıqla
qarşıladı. 1991-ci il avqustun 26-dan Naxçıvan Muxtar Respublikası
ərazisində Azərbaycan Kommunist Partiyasının fəaliyyəti dayandırıldı,
onun bütün strukturları ləğv edildi.
Respublika rəhbərlərinin imperiyanı qoruyub saxlamaq istəyən
qüvvələrlə əməkdaşlığı ümumxalq narazılığına səbəb olmuşdu.
Bu, Naxçıvanda daha aydın təzahür edirdi. 1991-ci il sentyabrın 3-də
Naxçıvan MR Ali Məclisi xalqın təzyiqi ilə Heydər Əliyevi, onun
dəfələrlə öz namizədliyini geri götürməsinə baxmayaraq, Ali Məclisin
sədri seçdi. Naxçıvan MR Ali Məclisi 1991-ci il 4 sentyabr tarixli qərarı
ilə prezident seçkilərini Naxçıvan MR ərazisində dayandırdı. Xalqı
yolundan döndərmək üçün Azərbaycan rəhbərliyi Naxçıvana ciddi
təzyiqlər göstərdi. Muxtar Respublikaya silahlı qüvvələr yeridildi.
Daxili İşlər Nazirliyinin bir qrup zabiti, Azərbaycan Parlamenti
deputatlarından ibarət böyük bir dəstə Naxçıvana göndərildi ki, yerli
hakimiyyət orqanlarını bu qərarı dəyişməyə məcbur etsin. Lakin xalqın
lideri Heydər Əliyev yerli televiziya vasitəsi ilə bəyanat verdi və
xəbərdarlıq etdi ki, Naxçıvana təzyiq üçün gələn qüvvələr Muxtar
Respublikanı tərk etməlidirlər, əks təqdirdə bütün əhali ayağa
qalxacaqdır. İqtidar geri çəkilməyə məcbur oldu. Sentyabrın 7-də
Naxçıvan MR Ali Məclisi Naxçıvan Dövlət Müdafiə Komitəsi yaradılması
haqqında qərar qəbul etdi. Heydər Əliyev Naxçıvan Dövlət
Təhlükəsizlik Komitəsinin Moskva ilə əlaqəli işlədiyini aşkar etdi və
Ali Məclis bu təşkilatın fəaliyyətini müvəqqəti dayandırmaq haqqında
qərar qəbul etdi. Bu vacib orqanda xain və satqınlardan təmizləmə
işləri aparıldı. Bunu iqtidar Muxtar Respublikanı Azərbaycandan ayırmaq
cəhdi kimi qiymətləndirdi. Heydər Əliyevin müdrik siyasəti sayəsində
Naxçıvan Respublikasında həyat tədricən öz axarına düşməyə
başladı. İran hökuməti ilə razılığa əsasən Muxtar Respublikaya bu
ölkə vasitəsi ilə ərzaq, yanacaq, sərnişin daşınmasına başlandı.
1991-ci ilin oktyabrında Araz üzərində Türkiyə və Naxçıvan arasında
"Həsrət körpüsü" açıldı.
Artıq "Dağlıq Qarabağ problemi" ətrafında birləşən müxtəlif siyasi
qruplar bu problemin yalnız Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra
həll oluna biləcəyi yəqinliyinə gəlmişdilər. Müstəqilliyin əldə
edilməsi yollarını isə onlar müxtəlif cür təsəvvür edirdilər. Etibar
Məmmədov AXC-nin IV konfransında (26-27 may 1991-ci il) diskussiya açıb
milli cəbhə yaratmaq, milli azadlığa demokratiyadan deyil, demokratiyaya
milli azadlıqdan gəlmək prinsipini irəli sürdü. İki platforma: birincisi
müstəqilliyə doğru insan hüquqlarının aliliyinə zidd olmayan yollarla
getməyi vacib hesab edən "liberal-demokratlar"ın, ikincisi isə
müstəqilliyə hər bir mümkün, hətta lazım gələrsə, insan hüquqlarına
zidd olan yollarla getməyi lazım bilən "millətçi-vətənpərvərlər"in
platforması formalaşdı. AXC-nin idarə heyətində artıq fikir birliyi yox
idi.  Cəbhə daxilində partiyalaşma prosesi başlamışdı. Buna görə də
AXC-nin I qurultayında (1991, 13-16 iyul) idarə heyəti buraxıldı.Hələ
1990-cı ilin əvvəllərində Xalq Cəbhəsi üzvləri müxtəlif siyasi
partiyaların təşəbbüs qruplarını yaratmışdılar. Xalq Azadlıq
Partiyası, Dirçəliş Partiyası, Azərbaycan Sosial-Demokrat Partiyası,
Azərbaycan Milli-Demokrat (Yeni Müsavat) Partiyası, Azərbaycan Milli
İstiqlal Partiyası və s. siyasi təşkilatlar meydana gəlmişdi. Lakin
cəmiyyətdə onların kifayət qədər nüfuzu yox idi. İndi xalqın azadlıq
mübarizəsinə rəhbərliyi Heydər Əliyev, parlamentdə müxalifətə
rəhbərliyi isə "demblok" yerinə yetirirdi.
İmperiya hakimiyyətinin yuxarı eşelonlarında mühafizəkar qüvvələrin
müqaviməti getdikcə güclənirdi. İnflyasiyanın sürətlə artması,
əhalinin vəziyyətinin gündən-günə pisləşməsi onların səmərəli
fəaliyyəti üçün münasib şərait yaradırdı. 1991-ci ilin iyununda SSRİ
Ali Sovetinin gizli iclasında mühafizəkarların liderləri Nazirlər
Kabinetinə fövqəladə səlahiyyətlər verilməsini tələb etdilər. Bu,
baş tutmadı. İrticanın növbəti hücumu 18-19 avqust dövlət çevrilişi
cəhdində təzahür etdi. Onun başçı-ları Forosda, (Krımda) istirahət
edən Qorbaçovu "neytrallaşdırıb", Dövlət Fövqəladə Vəziyyət
Komitəsi ("QKÇP") təşkil etdilər və "demokratikləşmə"nin,
"yenidənqurma"nın çıxılmaz vəziyyətə saldığı imperiyanı iflasdan
qurtarmaq üçün bütün hakimiyyəti öz əllərinə aldılar. Lakin
qiyamçılar səhv etmişdilər, onlar iri şəhərlərdə demokratik
qüvvələrin güclü olduğunu nəzərə almamışdılar. Avqustun 19-da Rusiya
prezidenti B. Yeltsinin başçılığı ilə qiyama qarşı bütün demokratik
qüvvələr birləşib ayağa qalxdı. Azərbaycanda da demokratik qüvvələr
"QKÇP"-nin qanuna zidd fəaliyyətinə qarşı çıxdılar. Lakin
respublikanın prezidenti "QKÇP"-ni müdafiə edərək ciddi siyasi səhvə yol
verdi.
Rusiyada demokratik qüvvələrin birgə fəaliyyəti nəticəsində dövlət
çevrilişinin qarşısı alındı. Azərbaycanın hər yerində irticaya
tərəfdar olan qüvvələrə qarşı mübarizə, mitinqlər başlandı.
Naxçıvanda izdihamlı mitinqlər keçirildi. Hərəkatı istiqamətləndirən
Heydər Əliyev idi. Mitinqlərdə respublikada president seçkilərinin
dayandırılması, parlamentin buraxılması, yeni parlament seçkiləri
keçirilməsi, fövqəladə vəziyyətin ləğv edilməsi, DQMV-də
Azərbaycanın suveren hüquqlarının təmin olunması üçün qəti
tədbirlər görülməsi tələb edilirdi. Azərbaycan Respublikası Ali
Sovetinin xalqın tələbi ilə çağırılmış növbədənkənar sessiyası
1991-ci il avqustun 30-da saat 13.30-da Azərbaycan Respublikasının dövlət
müstəqilliyini bərpa etmək haqqında bəyannamə qəbul etdi.
"Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyini bərpa etmək haqqında
Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin
BƏYANNAMƏSİ
Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti Azərbaycan xalqının ali dövlət
mənafelərini rəhbər tutaraq və onun iradəsini ifadə edərək,
1918-ci ildən 1920-ci ilədək Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq birlik
tərəfindən tanınmış müstəqil dövlət kimi mövcud olduğunu qeyd
edərək,
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasına, Azərbaycan Respublikasının
suverenliyi haqqında və Azərbaycan Respublikasının iqtisadi
müstəqilliyinin əsasları haqqında konstitusiya qanunlarına əsaslanaraq,
Azərbaycan xalqının müqəddəratı və azad inkişafının təmin olunması
üçün məsuliyyətini dərk edərək,
Milli mənsubiyyətindən və dini etiqadından asılı olmadan Azərbaycan
Respublikasının bütün vətəndaşlarının beynəlxalq aktlarda nəzərdə
tutulan bütün insan hüquqlarına və əsas azadlıqlarına təminat
verərək,
Azərbaycan Respublikasının suverenliyini və ərazi bütövlüyü üçün
təhlükəni aradan qaldırmağa çalışaraq, Azərbaycan Respublikasının
təhlükəsizliyini və dövlət sərhədlərinin toxunulmazlığını təmin
etmək kimi müqəddəs borcu rəhbər tutaraq,
Respublikanın bütün vətənpərvər qüvvələrinin sıx birləşməsinin
zəruriliyini dərk edərək,
Azərbaycan Respublikasının və onun xalqının mənafeyinə zidd olmayan
beynəlxalq paktları, konvensiyaları və başqa sənədləri qəbul edərək,
SSR İttifaqına daxil olan bütün respublikalarla dostluq münasibətlərini
bundan sonra da saxlamağı arzu edərək,
Beynəlxalq birliyin üzvü olan dövlətlərlə bərabər hüquqlu
münasibətlər yaratmağa hazır olduğunu bildirərək,
Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin Birləşmiş
Millətlər Təşkilatının nizamnaməsində, digər beynəlxalq hüquq
paktlarında və konvensiyalarında təsbit edilmiş prinsiplərə müvafiq
surətdə beynəlxalq birliyin üzvü olan dövlətlər və Birləşmiş
Millətlər Təşkilatı tərəfindən tanınmasına ümid bəsləyərək
Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin bərpa olduğunu elan
edir".
Azərbaycan xalqının tarixində yeni dövr başlandı.
1991-ci il sentyabrın 5-də SSRİ xalq deputatlarının V qurultayı keçid
dövrünün hakimiyyəti haqqında Konstitusiya qanunu qəbul etdi və öz
səlahiyyətini respublikaların yüksək vəzifəli şəxslərindən təşkil
olunmuş SSRİ Dövlət Şurasına verdi. Lakin respublikalarda, o cümlədən
Azərbaycanda bu qərarın həyata keçirilməsinə qarşı ciddi mübarizə
başlandı. Heydər Əliyevin sədrlik etdiyi Naxçıvan MR Ali Məclisi 1
oktyabr tarixli qərarı ilə keçid dövrü ittifaq orqanlarında Azərbaycan
Respublikasının iştirakını qeyri-mümkün saydı, respublikarəhbərliyinin
müstəqillik məsələsində qeyri-ardıcıl mövqeyini tənqid etdi.
Digər respublikalar kimi, Azərbaycan da SSRİ Dövlət Şurasına öz
nümayəndələrini yalnız məşvərətçi səlahiyyəti ilə göndərdi. Yeni
ali qanunverici orqan təşkil etmək mümkün olmadı. Respublikalarda dövlət
müstəqilliyi uğrunda mübarizə daha da genişləndi.
Sentyabrın 8-də Azərbaycanda prezident seçkiləri keçirildi. Demokratik
qüvvələr bu seçkiləri boykot etməyə çağırmışdı. Prezident
seçkiləri Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində keçirilmədi.
Seçicilərin çoxu seçki məntəqələrinə gəlməmişdi. Lakin nəticələr
saxtaşdırıldı və A. Mütəllibov yenidən prezident "seçildi".
Xalqın rəğbətini qazanmağa çalışan birinci katib - prezidentin
təşəbbüsü ilə sentyabrın 14-də artıq tam iflasa uğramış Azərbaycan
Kommunist Partiyası XXXIII fövqəladə qurultayını çağıraraq özünün
buraxıldığını bəyan etdi.
Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 18 oktyabr tarixli sessiyasında
"Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında" Konstitusiya
Aktı yekdilliklə qəbul edildi. Mühafizəkarların cəhdlərinə baxmayaraq,
müxalifətin təklifi ilə sessiya Qorbaçovun yeni ittifaq üçün iqtisadi
baza yaratmaq məqsədi ilə irəli sürdüyü iqtisadi birlik haqqında vahid
müqavilə bağlamaq təşəbbüsünə Azərbaycanın qoşulmasına etirazını
bildirdi, Azərbaycanın başqa respublikalarla birtərəfli iqtisadi
müqavilələr bağlamasına üstünlük verdi.
Noyabrın 14-də Moskva yaxınlığında Novo-Oqaryovoda yeddi respublikanın, o
cümlədən Azərbaycanın rəhbərləri yeni dövlətlərarası birlik -
"Suveren Dövlətlər İttifaqı"nı yaratmaq haqqında niyyətlərini
bildirdilər. Lakin hazırlanmış müqaviləyə Qorbaçovdan başqa heç kim
imza atmadı.
Demokratik qüvvələr düşmənlər tərəfindən müstəqil Azərbaycanı diz
çökdürmək üçün təzyiqlərin artdığı şəraitdə iqtidarı
fəaliyyətsizlikdə təqsirləndirir, vətəndaşları hakimiyyətə tabe
olmamağa çağırır, qəti tədbirlər görülməsini tələb edirdi. İqtidar
artıq dövləti idarə edə bilmədiyini başa düşürdü. AXC nə vasitə
ilə olur-olsun hakimiyyətə gəlməyə, iqtidar isə müəyyən
güzəştlərlə hakimiyyəti əlində saxlamağa çalışırdı. İqtidarı və
AXC-ni yaxınlaşdıran bir mühüm səbəb də vardı: onları xalq
içərisində Heydər Əliyevin böyük siyasətə qayıtmasınıtələb
edənlərin sayının durmadan artması narahat edirdi. Sövdələşmədə AXC
səsi az olduğundan sözünü keçirə bilmədiyi parlamenti buraxmağı,
paritet əsasda Müvəqqəti Milli Şura yaratmağı, rəhbərliyini əlinə
keçirəcəyinə əmin olduğu ordunun yaradılmasını, iqtidar isə belə
güzəşt əvəzində sabitlik yaratmaq, yerlərdə möhkəmlənmək üçün
təsərrüfatı idarəetmənin təşkili, yerli dövlət və hakimiyyəti
idarəetmə orqanlarının yaradılması və ləğvi işində müstəqillik
tələb edirdi. AXC Heydər Əliyevin nüfuzundan istifadə etmək üçün ona
Milli Şuraya daxil olmağı təklif etmişdi, lakin rədd cavabı almışdı.
Oktyabrın 3-də prezident və demokratik qüvvələrin liderlərinin
görüşündə Milli Şura yaradılması haqqında razılıq əldə olundu.
Parlamentin üzvlərindən 43 nəfər Ali Sovetin sədr müavini Telman Orucovun
rəhbərliyi altında gizli müşavirə keçirib, parlamenti buraxmaq
təhlükəsi yaranarsa, prezidentə qarşı birləşməyi qərara almışdılar.
Piketçilərin mühasirəyə aldığı parlament binasında oktyabrın 8-də
keçirilən Ali Sovetin sessiyasında parlamenti müdafiə edən qüvvələrə
ciddi zərbə vuruldu. T. Orucov vəzifəsini itirdi.
Prezident yerlərdə tərəfdarları ilə möhkəmlənmək üçün dövlət
hakimiyyət və idarəetmə orqanlarının quruluşunu və fəaliyyətini
təkmilləşdirmək adı ilə oktyabrın 18-də rayonlarda, şəhərlərdə və
şəhər rayonlarında icra hakimiyyəti başçıları vəzifəsi təsis etdi
və bu vəzifəyə özünə dayaq hesab etdiyi adamları qoydu. Prezident
idarəsi yaradıldı. Dövlət katibi və dövlət müşavirləri vəzifələri
təsis olundu. İlk dövlət katibi akademik Tofiq İsmayılov təyin edildi.
Lakin nə bu tədbirlər, nə də əhalinin sosial vəziyyətini
yaxşılaşdırmağa yönəldilsə də, dərin inflyasiya şəraitində heç bir
real təsirə malik olmayan bəzi sosial güzəştlər A. Mütəllibovun
mövqeyini möhkəmləndirə bilmədi. Milli Şura haqqında oktyabrın 30-da
qəbul olunmuş Qanun parlamentin bir orqanı kimi nəzərdə tutulan bu şuraya
əslində elə bir real səlahiyyət vermədi. Milli Şura 72 nəfər deputatdan
təşkil olunmalı idi. Bu, cəmi 30-a qədər səsi olan müxalifətə yenə
də üstünlük əldə etməyə imkan vermirdi.
Yuxarı Qarabağda Xocavənd azərbaycanlı kəndinin erməni quldurları
tərəfindən ələ keçirilib vandalizmə məruz qalması ilə əlaqədar
vəziyyətlə yerində tanış olmaq üçün gəlmiş bir neçə yüksək
vəzifəli şəxsi, o cümlədən Dövlət katibi, daxili işlər naziri, Baş
prokuror, habelə SSRİ Müdafiə Nazirliyi nümayəndələrini, Rusiya və
Qazaxıstan müşahidəçilərini oradan Ağdama gətirən vertolyotun noyabrın
20-də vurulub salınması respublikada siyasi vəziyyəti daha da
gərginləşdirdi. Noyabrın 26-da Ali Sovet Milli Şura haqqında qanuna
yenidən baxdı və bu şuranın səlahiyyətlərini məhdudlaşdıran bəzi
maddələri dəyişdirdi. Paritet əsasda 25, nəfər "demblok"
nümayəndələrindən və 25 nəfər başqa deputatlardan ibarət Milli Şura
yaradıldı.
1991-ci il dekabrın 8-də Brest şəhəri yaxınlığındakı "Viskuli"
iqamətgahında Rusiya Federasiyası, Ukrayna və Belarus respublikaları
rəhbərləri "Müstəqil Dövlətlər Birliyi" (MDB) yaradılması haqqında
müqavilə bağladılar. "Belovejsk sazişi" adlanan bu müqavilədə SSRİ-nin
artıq bir beynəlxalq hüquq subyekti kimi mövcudluğuna son qoyulduğu elan
edildi. Brest "üçlüyü" keçmiş SSRİ-yə daxil olan respublikaları da bu
birliyə qoşulmağa dəvət etdi. Orta Asiya respublikaları və Qazaxıstan
rəhbərləri Türkmənistanın Aşqabad şəhərində görüşüb MDB-yə daxil
olmaq niyyətlərini bildirdilər. Dekabrın 21-də Qazaxıstanın Alma-Ata
şəhərində Brest "üçlüyü", Aşqabad "beşliyi", Ermənistan, Moldova və
Azərbaycan rəhbərlərinin görüşü oldu.Burada SSRİ mövcudlu